Czy weekend to dostatecznie dużo czasu na zwiedzenie Szlaku Piastowskiego? Z pewnością tak, ale jeśli lubicie zwiedzanie w stylu slow, to lepiej zostać nieco dłużej. Znajdziemy tu ślady początków państwa polskiego, ukryte tysiącletnich katedrach, licznych grodach z czasów pierwszych władców i otoczonych aurą tajemnicy starych opactwach. Spokój oferują liczne jeziora i lasy Puszczy Zielonki. Puszcza ta słynie też z otaczających ją drewnianych kościołów.
Szlak Piastowski
Szlak Piastowski to najstarszy szlak turystyczny w Polsce, który łączy miejsca będące świadectwem tysiącletniej historii państwa polskiego. Przebiega przez dwa województwa, tworząc dwie trasy: z północy na południe i ze wschodu na zachód. Tym razem będziemy podróżować z Poznania za wschód do Gniezno i Trzemeszna, zatrzymamy się na Ostrowie Lednickim, aby następnie odwiedzić prastare grody w Gieczu i Grzybowie oraz dawne cysterskie opactwo w Lądzie nad Wartą. Na samo Gniezno warto przeznaczyć przynajmniej cały dzień, albo ewentualnie połączyć z pobliskim Trzemesznem.
Podróż zaczynamy jednak w miejscu idealnym na rozgrzewkę przed wycieczką.
Pobiedziska
Mniej więcej w połowie drogi między Gnieznem a Poznaniem, w Pobiedziskach, można zobaczyć Szlak Piastowski w pigułce. To tutaj, przy drodze znajduje się Skansen Miniatur Szlaku Piastowskiego, gdzie zebrano misternie wykonane miniatury najważniejszych budowli pamiętających początki państwa polskiego. To jednak nie wszystko, obok nich znajdziecie wiele bardzo charakterystycznych budowli z całej Wielkopolski – w tym tych całkiem współczesnych. W skansenie znajduje się punkt informacji turystycznej, sala edukacyjna i sklep z pamiątkami.
Tuż obok skansenu Gród Pobiedziska, ciekawy nie tylko dla młodych podróżników. Za palisadą imitującą wczesnośredniowieczną warownię zebrano repliki dawnych maszyn oblężniczych oraz wyposażenie zbrojowni. Odwiedzający mogą wszystkiego dotknąć, założyć zbroję i odbyć pojedynek na piankowe miecze oraz wziąć udział w dawnych grach i zabawach. Co jakiś czas w grodzie organizowane są wydarzenia, na których pojawiają się rekonstruktorzy historyczni.
Jako ciekawostkę dodajmy, ze sama nazwa – Pobiedziska – łączy się z Piastami. Pochodzi od dawnego słowiańskiego słowa pobieda, czyli zwycięstwo. Miasto miał założyć Kazimierz Odnowiciel po zwycięskiej bitwie z buntownikiem Masławem.
Poznań
Poznań to pomysł na zupełnie osobny weekend, ale nie sposób nie wspomnieć o tysiącletnim piastowskim dziedzictwie stolicy Wielkopolski i królewskiej przeszłości miasta. Miejscem wyjątkowym pod tym względem jest Ostrów Tumski – wyspa położona w nurcie rzeki Warty. W jej centrum wznosi się potężna katedra św. Piotra i Pawła. Słynie ona jako miejsce spoczynku pierwszych polskich władców: Mieszka I i jego syna króla Bolesława Chrobrego. Ich sarkofag znajduje się w olśniewającej Złotej Kaplicy.
W czasach Mieszka i Bolesława na Ostrowie Tumskim znajdował się potężny gród obronny, a w nim reprezentacyjna siedziba władcy, nazywana palatium. Jego fundamenty odkryto pod gotyckim kościołem NMP. Dzisiaj zarys pałacu, a także pałacowej kaplicy – pierwszego chrześcijańskiego kościoła w Polsce – wyznacza instalacja artystyczna z podświetlanego szkła. Równie nowoczesny jest pobliski gmach Bramy Poznania – Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego. Multimedialna ekspozycja odkryje przed wami wszystkie tajemnice i niesłychane opowieści z dziejów Poznania.
Na drugim brzegu Warty, na Wzgórzu Przemysła (według legendy usypanym przez diabłów) wznosi się Zamek Królewski. To współczesna rekonstrukcja siedziby króla Przemysła II. Wnętrza zajmuje Muzeum Sztuk Użytkowych, a wieża jest świetnym punktem widokowym na Stare Miasto. Z katedrą i wieloma innymi zabytkami łączy go Trakt Królewsko-Cesarski, czyli miejska trasa turystyczna. W terenie poznacie ją po charakterystycznych tabliczkach z wizerunkiem królewskiej korony.
Ostrów Lednicki
Nazywana „Wyspą Władców” – pradawna Lednica, gdzie odkryto pozostałości grodu z czasów księcia Mieszka I i króla Bolesława Chrobrego. Zachowały się tutaj fragmenty palatium z kaplicą książęcą oraz wyraźnie zarysowane wały grodowe. To jeden z najważniejszych obiektów na Szlaku Piastowskim! Na trasie zwiedzania znajdują się także pozostałości tysiącletnich drewnianych mostów łączących Lednicę ze stałym lądem. Na wyspę można dostać się promem, który kursuje w godzinach otwarcia muzeum. Od wielu lat są tu prowadzone badania archeologiczne, które rzucają coraz to nowe światło na czasy naszych przodków. Efekty tych prac można zobaczyć w nowoczesnym budynku muzeum, który powstał nieco bliżej wsi Dziekanowice. Od 2026 roku otwarta jest w nim stała wystawa o początkach polskiej państwowości, jak również arcyciekawe wystawy stałe. Muzeum na Lednicy posiada największą w Polsce kolekcję średniowiecznej broni, a także mające tysiąc lat łodzie.
Do nieco bliższych nam czasów można przenieść się w Wielkopolskim Parku Etnograficznym w Dziekanowicach. Zgromadzono tu głównie XIX-wieczne budynki przeniesione z wielkopolskich wsi, począwszy od szkoły, karczmy i kościoła, przez chaty i zabudowania gospodarcze, na dawnym dworze skończywszy. Wizyta tutaj to prawdziwa podróż w czasie i można mieć wrażenie, że nagle znaleźliśmy się w samym środku dawnej wsi. Ciszę przerywają tylko odgłosy zwierząt gospodarskich, skrzypienie starych drzwi, czy szum drzew owocowych.
Szczególnie warto zajrzeć nad Lednicę podczas organizowanych tutaj wydarzeń i imprez plenerowych. Do najważniejszych należą Noc Kupały – tradycyjnie w czerwcu oraz odbywające się na początku jesieni Pożegnanie Lata.
Gniezno
Z Lednicy jest już niedaleko do Gniezna, w którym bije serce Szlaku Piastowskiego. Najważniejszym i najbardziej rozpoznawalnym obiektem jest Wzgórze Lecha z katedrą. To miejsce koronacji pierwszych królów Polski. Zwiedzanie warto rozpocząć od Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Ekspozycja prezentuje najstarsze i najcenniejsze precjoza będące świadectwem naszej historii.
We wnętrzu katedry, w miejscu, gdzie zazwyczaj znajduje się ołtarz, zwraca uwagę ogromny sarkofag św. Wojciecha, wzorowany na grobowcu św. Piotra w Rzymie. Jednak najcenniejszym zabytkiem związanym z katedrą są Drzwi Gnieźnieńskie, będące światowej klasy arcydziełem sztuki romańskiej. Na obu skrzydłach w 18 obrazach przedstawiono historię życia św. Wojciecha. Całość otoczono ozdobnym motywem, na którym znajdują się rozmaite rośliny, zwierzęta i postacie mitologiczne, w tym małpka jedząca winogrona oraz Herkules z maczugą. Na wieży katedralnej punkt widokowy z panoramą całego Gniezna.
Nieco inne, bardziej kompleksowe spojrzenie na czasy pierwszych Piastów odnajdziemy w Muzeum Początków Państwa Polskiego. Zgromadzono tu zarówno oryginalne zabytki, jak i repliki najważniejszych obiektów Szlaku Piastowskiego. To też najbardziej interaktywne muzeum w całym Gnieźnie. Koniecznie sprawdźcie harmonogram wydarzeń!
Najlepszym sposobem na zwiedzanie miasta jest spacer Traktem Królewskim – to miejski szlak turystyczny, na którym waszymi przewodnikami będą… króliki. Spotkamy więc piastowskiego woja, klasztornego skrybę, ale też szofera, czy królika degustującego wino. Do tego figury wszystkich królów koronowanych w Gnieźnie i postacie ze znanych legend. W nawigacji po Trakcie pomogą broszurki z centrum informacji turystycznej (tę znajdziesz przy ulicy Chrobrego, obok figury siedzącego na tronie króla) lub bezpłatna aplikacja Królika Goń!
Przy rynku stoi okazały kościół franciszkanów. Kiedyś były to w zasadzie dwa kościoły. Jeden należał do zakonników, drugi był oratorium sióstr klarysek, sprowadzonych do Gniezna przez księżną Jolentę, żonę Bolesława Pobożnego. Zakonnice mogły słuchać mszy przez małe okienka, a jednocześnie nie rozpraszać braciszków swoją obecnością.
Dziś może to zaskakiwać, ale dla dawnych mieszkańców Gniezna najważniejszym kościołem nie była katedra ale fara św. Trójcy. To gotycka budowla z około 1430 roku. Przyjrzyjcie się uważnie ambonie w kształcie łodzi i poczekajcie na godzinę 12 – wtedy grają kuranty na wieży i pojawia się ruchoma figurka św. Wojciecha.
Czy Gniezno to tylko katedra i Piastowie? Absolutnie nie! Centrum miasta to zabudowa głównie z wieku 19. Zwróćcie uwagę na niskie domy przy ulicy Tumskiej – te są najstarsze. Powstały po wielkim pożarze miasta. Zarys dawnej zabudowy przedstawiają czerwone linie na rynku oraz liczne makiety. Polecamy obejrzeć gmach poczty, którego ażurowa wieża dawniej służyła jako punkt, do którego schodziły się wszystkie linie telefoniczne w Gnieźnie. Obok znajduje się dawny budynek loży masońskiej. W Gnieźnie działa też muzeum techniki i muzeum starych gier. Najważniejszym pomnikiem współczesnej techniki jest jednak Parowozownia Gniezno – prawdopodobnie największa zachowana parowozownia w Polsce. Można ją zwiedzać z przewodnikiem. Można powiedzieć, że to rzecz równie ważna dla Gniezna, co katedra. Podobno kiedyś co trzeci gnieźnianin w ten czy inny sposób pracował dla kolei.
Trzemeszno
Przez siedem wieków Trzemeszno należało do zgromadzenia kanoników regularnych, których sprowadził w połowie XII wieku książę Bolesław Krzywousty. Najważniejszym obiektem jest tutaj bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Michała Archanioła, uważana za perłę wielkopolskiego baroku.
Według legendy to tutaj miało przez jakiś czas spoczywać ciało św. Wojciecha, o czym przypomina rzeźba znajdująca się w ołtarzu. Choć bazylika dosłowni kipi barokowym przepychem, to oko wprawnego turysty bez problemu odnajdzie we wnętrzu romańskie kolumny i portal, które nagle cofają nas w czasie o kilka stuleci. Nie zmienia to jednak faktu, że odwiedzających najbardziej zdumiewa ogromna i wspaniale dekorowana kopuła bazyliki.
Trzemeszno, za sprawą kanoników, stał się w pewnym momencie ważnym ośrodkiem nauki i edukacji. Opat Michał Kosmoski ufundował w mieście szkołę, później przekształconą w gimnazjum, na której utrzymanie przeznaczył dochody z aż 12 wsi. w szkole bezpłatnie mogli kształcić się uczniowie z niezamożnych rodzin. Barokowe zabudowania szkoły zostały niedawno wyremontowane i są kolejną ozdobą miasta.
Giecz
W nieco dalej położonym Gieczu zachowało się więcej pamiątek z czasów pierwszych Piastów. Najokazalszy jest romański kościół św. Mikołaja, zbudowany w XII w. z granitowych ciosów i otoczony kamiennym murem. Na terenie grodu znajdują się pozostałości palatium, które z niewyjaśnionych przyczyn nie zostało nigdy ukończone. Znalezione artefakty z epoki średniowiecza są wystawione w budynku muzeum. Najcenniejszym zabytkiem jest szyszak – hełm dawnego woja z czasów piastowskich.
Na podgrodziu w zrekonstruowanych chatach urządzono wystawę prezentującą życie dawnych mieszkańców. Często można tu skorzystać z warsztatów dla dorosłych i dla dzieci. Warto przyjechać tu również w listopadzie, gdy odbywają się widowiskowe rekonstrukcje obchodów słowiańskich „Dziadów”.
Po grodzie i jego okolicy można poruszać się korzystając z dostępnej w kasie gry terenowej – jednego z Wielkopolskich Questów.
Grzybowo
Równie imponujący, ale też zdecydowanie bardziej tajemniczy jest gród w Grzybowie koło Wrześni. Niewątpliwie był jednym z największych ośrodków w czasach pierwszych Piastów, jednak jego dokładna rola, a tym bardziej to dlaczego został nagle opuszczony, nie zostały nigdy wyjaśnione.
Znajduje się tutaj oddział Muzeum na Lednicy, a wejście do grodu tworzy budynek muzeum, wzorowany na wczesnośredniowieczną ufortyfikowaną bramę. Najwięcej turystów przybywa tutaj w połowie sierpnia, kiedy odbywa się Grzybowski Turniej Wojów. W tym czasie liczne grupy rekonstrukcyjne budują swoje obozowiska, warzą strawę, a kulminacją wydarzenia jest rekonstrukcja bitwy o gród oraz wieczorny koncert. Kiedy akurat nie toczy się żadna bitwa ani potyczka można przejść się do obozowisku, zajrzeć do kramów rozstawionych przez rzemieślników, spróbować średniowiecznej kuchni, postrzelać z łuku. Dla dzieci zawsze najciekawsza jest zabawa w małych archeologów pod okiem prawdziwych badaczy.
Ląd nad Wartą
W tym momencie zbaczamy już dość mocno z głównej trasy Szlaku Piastowskiego, ciągle jednak pozostajemy w miejscach, będących kolebką państwa polskiego. O jego rozwoju decydowały nie tylko potężne grody oraz zbrojne wyprawy, ale też wiedza przyniesiona przez zakonników.
Takim miejscem jest Ląd nad Wartą, którego historia sięga 1145 r. W gotyckich klasztornych wnętrzach z kapitularzem zachwyca sklepienie wsparte na jednym filarze oraz oratorium św. Jakuba. Jego ściany zdobi polichromia z 1370 r., uznawana za jeden z najcenniejszych zabytków malarstwa gotyckiego w Polsce. Obecną, barokową formę z ogromną kopułą kościół klasztorny uzyskał podczas przebudowy dokonanej w XVII i XVIII w. Kierowali nią najlepsi architekci epoki pracujący w Wielkopolsce: Giovanni (Jan) Catenazzi, Tomasz Poncino i Pompeo Ferrari. W środku kościoła zachwycają freski, rzeźbione ławki, barokowe ołtarze i bogato zdobiona ambona.
Pyzdry
Weekendową wycieczkę po Szlaku Piastowskim kończymy w Pyzdrach. Współcześnie to nieco senne małe miasteczko położone nad brzegiem Warty, w przeszłości jednak było jednym z najważniejszych ośrodków Wielkopolski. Miało też swoje stare miejsce w dawnych podręcznikach do geografii, będąc w czasach zaborów najdalej na zachód wysuniętym miastem pod władzą carów.
Miejscowość w 2024 r. znalazła się wśród turystycznych cudów Polski w plebiscycie magazynu „National Geographic Traveler”. Wszystko zaczęło się od namalowania ogromnego muralu na ścianie hali sportowej, na którym przedstawiono najważniejsze wydarzenia w 800-letniej historii miasta. Odnajdziemy tam króla Kazimierza Wielkiego, który dzięki tajemnym, podziemnym tunelom uniknął krzyżackiej niewoli. Jest scena przedstawiająca pierwsze udokumentowane użycie artylerii na ziemiach polskich z szybującym do nieba plebanem – pierwszą ofiarą tego wystrzału. Są też czarownice, które spalono na stosie za rzekome czary.
Po takiej krótkiej lekcji historii możemy wyruszyć na spacer promenadą wzdłuż Warty, by zobaczyć najładniejsze mozaikowe schody w Wielkopolsce oraz dawne zabudowania poklasztorne franciszkanów, gdzie dziś mieści się Muzeum Regionalne Ziemi Pyzdrskiej.
Idąc dalej, dotrzemy do pięknie odrestaurowanego wiatraka holenderskiego z ekspozycją o tematyce młynarskiej. Wiatrak był wykorzystywany do mielenia mąki jeszcze w latach 70. Jest w pełni sprawny i co jakiś czas jest uruchamiany.
Spacer po Pyzdrach najlepiej zakończyć na rynku. Pierwsze, co zwraca uwagę, to rzeźba średniowiecznych kanonierów gotowych do strzału. Tak, to ci sami, którzy mieli po raz pierwszy użyć armaty na ziemiach polskich. Działo się to w 14 wieku podczas wojny domowej pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów, kiedy wojsko oblegało Pyzdry. Drugim historycznym miejscem jest drewniany dom podcieniowy – najstarszy dom w Pyzdrach i całej okolicy. Został pięknie odnowiony i obecnie mieści oddział muzeum, ale co może ważniejsze – kawiarnię ze świetnymi ciastami.
Wągrowiec
Historia Wągrowca jest związana z obecnością cystersów, którzy wpierw osiedlili się w pobliskim Łeknie, a potem przenieśli siedzibę do Wągrowca. To waśnie zabytki związane z wielowiekową działalnością zakonników zdecydowały o umieszczeniu Wągrowca na Szlaku Piastowskim.
Wędrując po Wągrowcu znajdziemy kilka tropów jego klasztornej przeszłości. Na pierwszy rzut oka wyróżnia się sylwetka kościoła klasztornego z dwoma wieżami. Niestety z jego bogatego wyposażenia niewiele się zachowało do dzisiejszych czasów. Zdecydowanie bogatsze jest wnętrze kościoła farnego pw. św. Jakuba Apostoła. Uwagę zwracają piękne renesansowe ołtarze, gwiaździste sklepienia oraz XVI-wieczna polichromia w jednej z kaplic. Przed kościołem znajduje się pomnik pochodzącego z Wągrowca ks. Jakuba Wujka, który wsławił się przekładem Biblii na j. polski. Przekład ten był używany przez 365 lat, aż do ukazania się Biblii Tysiąclecia.
Z cystersami jest związana również jedna z najpopularniejszych ciekawostek Wągrowca – skrzyżowanie rzek Wełny i Nielby. Powstało ono na skutek regulacji rzek i prac hydrotechnicznych przeprowadzonych w XIX w.
Gdzie odpocząć od wielkiej historii?
Na chwilę wytchnienia proponujemy nieodległą od głównej nitki Szlaku Piastowskiego Puszczę Zielonkę. Ten ogromny las to jedno z ulubionych miejsc wypoczynku poznaniaków. Jest idealna zarówno na piesze wycieczki, na pływanie kajakiem, plażowanie nad jeziorem, ale przede wszystkim na rower.
Przemierzenie całej Puszczy Zielonki może być zadaniem na kilka dni, ale jest kilka miejsc, które szczególnie chcemy wam polecić:
- Wieża widokowa na Dziewiczej Górze z genialną panoramą Puszczy Zielonki, okolicznych wsi i nieodległego Poznania
- Dawny klasztor cysterek w Owińskach z pięknym barokowym kościołem, obecnie siedziba szkoły oraz jedynego w Polsce muzeum tyflologicznego, czyli gromadzącego przedmioty związane z kulturą i edukacją osób niewidomych
- Arboretum Leśne w Zielonce – to również dobry punkt wypadowy dla dalszych wędrówek
- Sanktuarium w Dąbrówce Kościelnej
- Plaże i kąpieliska w Tucznie, Kamińsku i Owińskach
Bliskość lasu i obfitość surowca sprawiły, że w okolicy powstało mnóstwo drewnianych kościołów, z których aż 12 zachowało się do naszych czasów. Wszystkie je łączy Szlak Kościołów Drewnianych Wokół Puszczy Zielonki. Obejmuje on następujące świątynie:
- Kicin, Kościół pw. św. Józefa Oblubieńca NMP
- Wierzenica, Kościół pw. św. Mikołaja Biskupa
- Uzarzewo, Kościół pw. św. Michała Archanioła
- Długa Goślina, Kościół pw. św. Marii Magdaleny
- Węglewo, Kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej
- Kiszkowo, Kościół pw. św. Jana Chrzciciela
